پرچم ایران با نشان شیر و خورشید
دربارهی نماد شیر و خورشید و قرار گرفتن آن برروی پرچم ایران افسانه سراییهای زیادی صورت گرفته است. تا آغاز پادشاهی قاجاریان، شکل شیر و خورشید، یکی از تصاویر و نمادهایی بود که روی سکههای دولتی ایران ضرب می شد. بنابراین باستانی دانستن این نشان و یا مربوط دانستن آن به یک معنا یا پیام خاص، صحیح نیست. پیدایش آن، نتیجهی دلباختگی کیخسرو سلجوقی به همسرش شاهزاده خانم گرجی بوده که هیچکدام از این زوج عاشق را نمی توان ایرانی – به معنای امروزی آن – دانست. پادشاهان بعدی نیز بدون اینکه معنای آن را فهمیده باشند این نشان را به کار بردهاند و در زمان قاجار، به پرچم رسمی ایران تبدیل شد.
طراحی نشان الله
پس از انقلاب اسلامی ایران، نشان شیر و خورشید یک نشان طاغوتی و نماد شاهنشاهی تلقی شده و در نتیجه نمی توانست در دولت انقلابی جایی داشته باشد.
امام خمینی در ۱۰ اسفند سال ۵۷ خواستار تغییر نشان “شیر و خورشید” شد و اعلام کرد: “ما یک مملکت محمدی ایجاد می کنیم. بیرق ایران نباید بیرق شاهنشاهی باشد، آرم های ایران نباید آرم های شاهنشاهی باشد، باید آرم های اسلامی باشد. از همه وزارتخانه ها، از همه ادارات، باید این شیر و خورشید منحوس قطع بشود، علم اسلام باید باشد. آثار طاغوت باید برود. اینها آثار طاغوت است؛ این تاج، آثار طاغوت است؛ آثار اسلام باید باشد.” (صحیفه امام، ج ۶، ص ۲۷۵)
پس از آن با فراخوان سراسری دولت موقت از گرافیستها و هنرمندان دعوت به عمل آمد تا نشان مخصوص جمهوری اسلامی را طراحی کرده و به دفتر نخست وزیری ارائه نمایند. ظاهرا اولین نشانی که پذیرفته شد، طرحی بود که «در آن یک مشت گره کرده به همراه چند ستاره دیده می شد. حتی این طرح را بر روی برخی اسکناسها چاپ کردند». ولی در نهایت با آن موافقت نشد. سرانجام طرح «دکتر حمید ندیمی» که با الهام از آیات سورهی مبارکهی حدید طراحی شده بود مورد پذیرش قرار گرفت. توضیحات بیشتر در مورد ایشان در انتهای همین مطلب ارائه شده است.
او در مورد طراحی این نشان می گوید:
«قبل از انقلاب در جلسات دکتر شریعتی شرکت می کردم. ایدهی چنین کاری را در این جلسات و زمانی که تفسیر سوره حدید مطرح بود به دست آوردم. علاقه داشتم برای جهان اسلام یک نشان درست کنم. وقتی حضرت امام(ره) فرمودند که نشان شیر و خورشید باید عوض شود و کشور به نشان جدیدی نیازمند است، به صورت جدی ایدهام را پیگیری کردم و به مرور سیاه مشقهای قبلی پرداختم. دولت در آن سالها، پس از صحبت امام (ره) مسابقهای عمومی گذاشت که هر کس تمایل دارد طرح و نشان خود را ارسال کند.»
دکتر ندیمی مفهوم و ریشهی طرح خود را به صدر اسلام باز می گرداند: «هلالهای تعبیه شده در این آرم از نقش مبارکی ریشه می گیرد که حضرت رسول (ص) بارها با شمشیر مبارکشان به عنوان امضا بر روی شنها ترسیم کردهاند. این طرح پنج بخش دارد که نشان دهنده پنج اصل دین است. اصل توحید را در حکم عمود دو ساقه اصلی در میان خود دارد. علاوه بر کلمه الله که در ترکیب اصلی آن دیده می شود، لاالهالاالله نیز در آن مستتر است. تقارنهای این آرم هم نشانة تعادل و توازن است.»
کلمهی الله به صورت کروی طراحی شده تا نشان دهنده پیام جهانی آن باشد.
در۱۹ اردیبهشت ۱۳۵۹ آقای هاشمی رفسنجانی با او تماس می گیرد و می گوید: «آقای ندیمی، طرح شما در شورای انقلاب تصویب شده و حضرت امام هم آن را تنفیذ کردهاند» و به این ترتیب با تصویب نشان جمهوری اسلامی، کار طراحی پرچم جمهوری اسلامی نیز به دکتر ندیمی سپرده می شود. بنابر نص قانون اساسی، پرچم رسمی ایران باید علاوه بر «علامت مخصوص جمهوری اسلامی» دارای «شعار الله اکبر» نیز باشد.
دکتر ندیمی از شعار بودن اللهاکبر، تکرار را اقتباس می کند و «یازده اللهاکبر در بالا و یازده اللهاکبر» در پایین پرچم جمهوری اسلامی قرار می دهد که مجموعا بیست و دو الله اکبر و یادآور روز پیروزی انقلاب اسلامی با شعار الله اکبر می شود. کلمه قرمز «الله» منقوش بر پرچم جمهوری اسلامی بیانگر مبداء و منتهای آفرینش است (الی الله المصیر) و هدف و غایت حکومت اسلامی را نشان می دهد.
جزء قائم میانی نشان جمهوری اسلامی، در ترکیب با شکل تشدید که در خط فارسی و عربی نشانه شدت است شمشیر را تداعی می کند و به شکل قائم و ایستاده که خود نماد و قدرت و استحکام و ایستادگی است. این طرح یک برداشت از کلمه «حدید» یا آهن در قرآن است و تقارن طرح الله نیز از همین آیه نشأت میگیرد: «انزلنا الحدید فیه باس شدید» یک ترکیب کاملا متقارن بیانی همراه با تعادل و توازن.
قالب راست گوشه خط نوشته «الله اکبر» یادی است از کوبندگی این شعار که براستی سلاحی بود پیروز در دست مجاهدان انقلاب اسلامی. خط به کار رفته در نگارش شعارهای الله اکبر، خط بنایی است که در گنبدها و منارههای مساجد اسلامی به کار می رود و اکنون بر بلندای پرچم ایران نشسته است. تکرار این شعار در ترکیب کلی پرچم حاشیههائیست که دو رنگ سرخ و سبز را به رنگ سفید وصل می کند. اگر سفید نشانهای از توحید باشد-که سفید ترکیب و توحید همه رنگهاست- رنگ سرخ پرچم را که نشانه خون و جهاد است به رنگ سبز که میتواند نمادی از آرمانهای والای اسلام باشد پیوند می زند.
و گوئی لاله، لااله الااله در زمین الله اکبر و هم زیر آسمان الله اکبر روئیده است و این پیام شهیدان اسلام است.
به گفتهی حمید ندیمی «این پرچم به امیدِ سپردن به دست امام زمان عجل الله تعالی فرجه شریف و دولت کریمهی ایشان» طراحی شده است.
حمید ندیمی
حمید ندیمی گرافیست، معمار، مترجم و مدرس دانشگاه است. او دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی است. برجستهترین کار او طراحی نشان رسمی ایران و پرچم کنونی ایران است. او دارای مدرک دکترای معماری از مؤسسۀ تحقیقات پیشرفتۀ معماری، دانشگاه یورک انگلستان، در سال ۱۳۷۴ است. لازم به ذکر است ایشان در سال ۱۳۵۸ کارشناسی ارشد خود را در رشته معماری از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران دریافت نموده است.
در عرصه ترجمه، کتاب “طراحان چگونه می اندیشند ابهام زدایی از فرایند طراحی” از انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، سال ۱۳۸۴ معروف ترین کار ایشان است که حائز رتبه برگزیدۀ بیست و چهارمین دورۀ کتاب سال جمهوری اسلامی در بخش ترجمه نیز شده است.
حمید ندیمی به جز طراحی نشان رسمی ایران و پرچم ایران، نمادهای خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا)، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، نماد پیشین سازمان سنجش آموزش کشور، دانشگاه زنجان، مرکز توسعه صادرات، انجمن اولیا و مربیان و مؤسسه عالی پژوهش در برنامهریزی و توسعه را هم طراحی کردهاست.
سوابق دانشگاهی دکتر حمید ندیمی
دوستانی که نیاز به مدل دو بعدی پرچم ایران دارند می توانند مدل دو بعدی پرچم را که در SketchUp طراحی شده است از این لینک دانلود کنند.
منابع:
رزومه علمی حمید ندیمی، وب سایت دانشگاه شهید بهشتی
منصورغفارزاده