ریشه نام تالِش

تالشی‎ها در جنوب غربی دریای مازندران ، جلگه لنكران و بخش‎هایی از قفقاز پراكنده اند . امروزه نزدیک به یك میلیون نفر از مردم آستارا، اردبیل، بخش ساحلی جمهوری آذربایجان، اَسالِم، هشتپر، شاندِرمَن و ماسال به زبان تالشی تكلم می‎كنند.

می گویند :  تالش از طَیلَسان ، تـِوِل ، كادوس و تلرت رود برگرفته شده است .

طیلسان : برخی واژه «تالش» را برگرفته از طَیلَسان به معنی روپوش بلند پشمی می‎دانند و بر این باورند که مردم تالش را به دلیل جامه شان این چنین نامیده اند . « طَیلَسان معرَّب تالسان ، نوعی از ردا كه عربان بر دوش اندازند و نیز طیلسان اقلیمی است پهناور در نواحی دیلم» .

تِـوِل : به نظر می‎رسد واژه «تالش» كه تالشان آن را تِوِلِـش یا تِـوِلیش تلفظ می‎كنند ، از واژه ی « تِـوِل » به معنی «گِـل» گرفته شده. مارسل ‎بازن فرانسوی می‎گوید : «واژه تالش كه خود آن را تالیش یا تِـوِلِش تلفظ می‎كنند، هم برای نامیدن دامنه خاوری رشته كوه و هم مردمانی به همین نام به كار می‎رود».

كادوس : دکتر محمد معین با ارجاع به كسروی می‎نویسد : « تالش به قول برخی مبدَّل و محرَّف «كادوس» است و آن قومی بود كه در زمان باستان بس انبوه بودند و در كوهستان شمالی ایران جایگاه داشتند و چون بارها به گردنكشی برخاستند و با پادشاهان هخامنشی از در نافرمانی درآمدند از اینجا نام ایشان در تاریخ آمده و امروز مترجمان «كادوش» را كه تلفظ صحیح آن است، «كادوس» نویسند. جایگاهی كه برای « كادوشان» در تاریخ‌ یاد كرده‌اند امروز منطبق با جایگاه تالشان می‌باشد. »

دکتر سیداحمد كسروی بر این باور است كه بی گمان تالشان امروزی فرزندان و بازماندگان همان كادوسان می‌باشند و واژه «تالش» از «كادوس» است . او می‌گوید: « نخست باید دانست كه رویه درست و ایرانی نام كادوس، كادوش یا كادِش می‌بوده كه گادوش یا گادش نیز می‌گفته‌اند. ( مقایسه شود با گالش در زبان گیلكی ) چه می‌دانیم كه یونانیان همچون تازیان واژه‌هایی را كه می‌گرفتند ، دیگر می‌گردانیده‌اند و از جمله «ش» ها را در آخر نامها «س» می‌كردند . آنگاه موسی خورینی ، تاریخ نویس نامدار ارمنی ، چنانكه گفته می‌شود در سده 5 میلادی می‌زیسته در كتاب جغرافی خود این نام را «گادوش» می نویسد و پیداست كه از زبان ایرانیان چنان گرفته است. به  هر حال سپس «ك» به «ت» و «د» آن به «ل» عوض شده و نام «تالوش» یا « تالش» گردیده، كه اكنون تنها این رویه واپسین شناخته می‌باشد.»  سپس احمد كسروی برای اثبات نظر خود ، تبدیل «ك» به «ت» را رایج دانسته و در مورد تبدیل «د» به «ل» به كتاب پروفسور دارمستتر3 استناد می‌كند و سه نمونه نیز خود ذكر می‌كند: 1ـ مَزلَقان در نزدیكی ساوه كه یاقوت حَموی و مُستَـوفی هر دو آن را مَزدَقان دانسته‌اند.{در کردی ایلام و کرمانشاه نیز به دیوانه لیوه می گویند که همان دیوه می باشد و دال به لام تبدیل شده است . } 2ـ مزلاوا پیرامون زنجان كه مزداوا بوده است. 3ـ بیلقان كه شهری در اران بوده و در كتاب‌های ارمنی « بایداقاران» نوشته شده است.

افزون بر این برخی دیگر واژه «كادوس» را واژه تالشی دانسته‌اند و بر این باورند كه از دو جزء Ka به معنی خانه وdus به معنی دوست (دوستدار خانه) تشكیل شده است، چنانچه برای كاسپی نیز ریشه ای تالشی آورده‌اند و این واژه را از پیوند kā  به معنی كف و  Sәpi  یعنی سفید دانسته اند و «كاسپی» را نیز قومی تالشی پنداشته اند . البته برخی به طور جدی به این ریشه یابی بد گمان بوده اند .

هرتسلفد در بندهشن نام رودی را « تلرت رود» می خواند و بر آن است كه واژه « تالش» از همین واژه برگرفته شده است.

به نظر می رسد ، تالشان بازمانده كادوسیان هستند. كادوسیان اقوامی بوده اند كه در كناره های دریای مازندران و بخشی از آذربایجان كنونی می زیستند. هر چند در آثار تاریخی اندیشمندان كمتر اثری از آنان دیده می شود، اما در كتاب مقدس زردشتیان (اوستا) هر چند از كادوس یا كادوسیان و دیگر مردمان کناره دریای مازندران مستقیم یاد نشده ، اما در آبان یشت ، كرده هشتم ، آمده : « فریدون پسر آبتین از خاندانی توانا در سرزمین چهار گوشه ورن، صد اسب و هزار گاو و ده هزار گوسفند به آناهیتا تقدیم كرد.»

در این عبارت اوستایی، صفت سرزمین « ورن» « چهار گوشه » ذکر شده است .  شاید منظور از چهار گوشه ، همان چهار قوم همسایه گیلان یعنی كادوس ، گِـل، آمارد و كاسپی باشد.

 

دیاكونوف می گوید: « كادوسیان كه در منابع قرون وسطای متقدم ارمنی ، كاتی شیان نامیده شده اند ، یك قبیله مهم و مستقل بودند كه در كوههای جنوبی رود ارس میان قوم گلها و كاسپیان زندگی می كردند .»

از پولیبوس نقل قول شده : « آلبانیا ساكنین باستانی آن سوی كوههای قفقاز ، همسایه بلافصل آذربایگان نبود ، بلكه میان آذربایگان و آلبانیا مردم دیگری چون كادوسیان (تالشان) می زیستند ، تالشان امروز نیز در فاصله میان آذربایگان و سرزمینی كه از پنجاه سال پیش جمهوری آذربایجان شوروی نام گرفت ، می زیستند. این مردم در آستارا، تالش و لنكران شوروی سكونت دارند.»

كادوسیان بخشی از ماد شرقی هستند، این دیدگاه از نظر زبان شناسی نیز اثبات شدنی است، زبان این نواحی در آغاز زبان ماد شرقی بوده است.

كسروی می گوید: « استرابو، دانشمند شناخته یونانی كه كتاب خود را در جغرافی در دو هزار سال پیش نوشته ، در گفتگو از مادآتروپاتن كه خاستگاهش آذربایجان كنونی است ، ایل های كوه نشین آن جا را بدین سان نام می‌برد .

نوشتن تالش به صورت طالش درست نیست زیرا ط ویژه واژگان عربی است و تالش عربی نیست .