گیلان
جغرافياى طبيعى و اقليم استان
استان گيلان ازاستانهاى شمالى کشور است. ناهموارىهاى آن از غرب به شرق شامل: تالش،ماسوله،پشته کوه و رشته کوه البرز است که از سه بخش غربى،مرکزى و شرقىتشکيل شده است. البرز غربى مانند حصارى استان گيلان را در بر گرفته است وبلندترين قلهٔآن فک يا دلفک (آشيانهٔعقاب) نام دارد. جلگههاى استانگيلان در ميان دريا و کوهستان،تا ارتفاع يکصد مترى سطح دريا،گستردهاند. مساحت اين جلگهها به بيش از پنج هزار کيلومترمربع (نزديک بهيک سوم زمينهاى استان) مىرسد. اين زمينها به سه قسمت عمدهٔ تالش،گيلان غربى و گيلان شرقى تقسيم مىشوند. اقليم سرزمينگيلان به آب و هواى معتدل خزرى معروف است. کوهستان تالش با جهت شمالى، جنوبى و کوهستان البرز با امتداد غربى - شرقى، مانند سدى از عبور بخار آبدرياى مازندران و بادهاى مرطوب شمال غربى به داخل ايران جلوگيرى مىکند وبه علت ارتفاع زياد،موجب بارندگىهاى فراوان در استان گيلان مىشود. تبخير فراوان درياى مازندران ضمن افزايش رطوبت هوا (به ويژه در ماههاى گرمسال تا ۹۳ درصد)،به تعديل دماى هوا در تابستان و کاهش آن در زمستان،بهويژه در نواحى جلگهاى نزديک به دريا،مىانجامد. از اين رو،يخبندانزمستانى در نزديکى کنارههاى دريا بسيار کم گزارش شده است. براساس گزارشايستگاههاى هواشناسى استان متوسط حداقل مطلق دماى رشت ۶/۳ و متوسط حداکثرمطلق آن ۲۹/۸ درجه سانتىگراد،متوسط حداقل مطلق دماى آستارا ۷/۳ و متوسطحداکثر مطلق دماى آن ۲۵/۴ و متوسط حداقل مطلق دماى بندر انزلى ۹/۸ و متوسطحداکثر مطلق دماى آن ۲۳/۷ و متوسط حداقل مطلق دماى منجيل ۷/۲ و متوسطحداکثر مطلق دماى آن ۳۱/۱ درجه سانتىگراد گزارش شده است. ميزان بارندگى دراستان گيلان به بادهاى مرطوبى بستگى دارد که در زمستان از شمال غرب،دربهار از شرق و در تابستان و پاييز از غرب مىوزند. اين بادها،هواى مرطوبدريا را به سوى جلگهٔ گيلان مىرانند. اين تودههاى هوايى بر اثر برخورد باتودههاى هواى مرطوبى که از سوى درياى مديترانه به سوى فضاى درياىمازندران مىآيند،موجب بارندگىهاى فراوان و طولانى مىشوند. بادهاىاستان گيلان،هر يک تأثيرى ويژه بر طبيعت منطقه مىگذارند که مهمترينآنها عبارتاند از: باد بيرونوا،باد خزرى،باد سَرتُوک،باد دشنهوا،باد گيلهوا،باد گرمش (گرميش)،باد منجيل،خشک دشنهوا،کنار گيلهوا،بيرون گيلهوا،آفتاب بوشه،سياهوا،کويتموا و باد سَمام.
اقلیمسرزمین گیلان به آب و هوای معتدل خزری معروف است .كوهستان تالشبا جهت شمالی، جنوبی و كوهستان البرز با امتداد غربی - شرقی، مانندسدی از عبور بخار آب دریای خزر و بادهای مرطوب شمال غربی به داخلایران جلوگیری میكند و به علّت ارتفاع زیاد موجب بارندگیهایفراوان در استان گیلان میشود. تبخیر گسترده دریای مازندران ضمنافزایش رطوبت هوا در تابستان و كاهش آن در زمستان، میانجامد. ازاین رو، یخ بندان زمستانی در نواحی كنارهای دریا بسیار كم گزارششده است. میزان بارندگی در استان گیلان به بادهای مرطوبی بستگیدارد كه در زمستان از شمال غرب در بهار از شرق و در تابستان و پاییزازغرب میوزند. این بادها، هوای مرطوب دریا را به سوی جلگه گیلانمیرانند و موجب بارندگیهای فراوان و طولانی میشوند. در سال ۱۳۷۵،میزان بارندگی در رشت ۴/۱۰۱۵ میلیمتر و تعداد روزهای یخبندان سالانهآن ۲۰ روز و روزهای بارانی آن ۵۶1 روز گزارش شده است. متوسط حداقلدمای رشت 6/3 درجه سانتیگراد و متوسط حداكثر دمای آن 20/9 درجهثبت شده است.
تقسيمات اقليمي گيلان:
بر اساس تقسيم بندي در استان گيلان، 4 نوع آب و هوا تشخيص داده شده است.
1- آب و هواي معتدل و مرطوب “CFA”: كه شامل تمام بخش جلگه اي و كم ارتفاعساحلي استان گيلان، از رودسر تا هشتبر ميگردد و حد جنوبي آن را امام زادههاشم يا راس جلگه اي دلتايي سفيدرود ميتوان دانست.
2- آب و هواي بحرالرومي: شامل نواري از اراضي استان گيلان ميگردد كه درفاصله بين جلگه هاي پست ساحلي و ارتفاع تا 1500 متري از سطح دريا قرارگرفته است.
3- آب و هواي معتدل جنگلي سرد: مخصوص نواحي كوهستاني است كه درجه گرما بهعلت ارتفاع جغرافيايي تقليل مي يابد. در اين اقليم، دماي متوسط گرمترين ماهاز ده درجه سانتيگراد و ميزان متوسط سردترين ماه سال از 3 درجه كمتر است. در نواحي كوهستاني استان گيلان (بيش از 1500 متر)، دنباله رشته كوه البرزدر جنوب شرقي و رشته كوه تالش در مغرب ديده ميشود.
4- آب و هواي نيمه صحرايي و نيمه بياباني: اين اقليم در استان گيلان منحصربه بخش بسيار كوچكي از شهرستان رودبار، اطراف سد سفيدرود، دره هاي شرقي وغربي آن و نقاطي مانند لوشان، منجيل و گيلوان ميباشد.
ويژگيهاي اقليمي استان گيلان
استقرار استان گيلان بين ارتفاعات البرز و درياي خزر و تاثير متقابل اين دو پديده جغرافيايي بر يكديگر و بازتاب آن بر شرايط اقليمي استان ، موجب پيدايش يكي از شاخصترين شرايط آبوهوايي ايران در منطقه گيلان گرديده است كه ويژگي بارز آن بارندگي زياد ، دماي معتدل ، پوشش گياهي انبوه و استاني برخوردار است. در اين استان سلسله جبال البرز يكي از شگرفترين مرزهاي گسستگي اقليم در جهان را به وجود آورده است.
1-2-1. ويژگيهاي دمايي استان :
ميزان درجه گرمي يا سردي يك جسم را دما يا درجه حرارت گويند . درجه حرارت مستقيما“ متناسب با انرژي جنبشي متوسط مولكولها يا اتمهاي جسم است .
به سبب موقعيت استان گيلان در بين ارتفاعات البرز و منبع رطوبتي درياي خزر و برخورداري از رژيم اقليمي معتدل خزري حالت متعادلی دارد و نوسان دما بین شب و روز و بین زمستان و تابستان زیاد نیست. به همين جهت تعداد روزهاي يخبندان در شهرهاي استان گيلان نسبت به بسياري از استانهاي كشور در حد نازلي قرار دارد.
البته در سالهای اخیر خصوصا پس از سال 1373 به دلیل افزایش گازهای گلخانهای این اختلاف دمای شب و روز کمتر نیز شده است. دمای این استان بین حدود 3 درجه سانتیگراد در دی ماه ( ژانویه ) تا حدود 30 درجه سانتیگراد در تیر ماه ( ژوئیه ) متغیر است.
میانگین دمای سالانه استان در حدود 8/15 درجه سانتیگراد است. بطور کلی سواحل جنوب غربی دریای خزر ( گیلان ) سردتر از سواحل جنوب شرقی آن ( مازندران و گلستان ) است.
میانگین تقريبي دمای فصلی استان به قرار زير است (به درجه سانتيگراد):
بهار : 18.5 تابستان : 24 پاییز : 13.5 زمستان : 7.5
نمودار 1-1 ميانگين دماي ماهانه استان گيلان را بطور تقريبي به نمايش ميگذارد و نمودار 1-2 نقشه همدماي استان را به تصوير ميكشد.
نمودار 1-1. ميانگين دماي ماهانه در استان گيلان
نمودار 1-2. نقشه همدماي استان گيلان ( 2000- 1976 ) (كمانگر،1382)
1-2-2. ويژگيهاي رطوبتي استان :
استان گیلان مرطوبترین استان کشور و همچنین مرطوبترین منطقه از سواحل جنوبی دریای خزر میباشد. ارتفاعات البرز مانند یک سد کوهستانی از انتقال رطوبت دریای خزربه سمت فلات داخلی ایران جلوگیری میکنند و موجب افزایش رطوبت و بارندگی در این ناحیه میشوند.
توزيع رطوبت هوا در بخش ساحلي استان كه به شدت تحت تاثير رژيم اقليمي درياي خزر قرار دارند، با مناطق دور از ساحل و كوهستاني استان متفاوت است. با گذار از نوار ساحلي استان به سمت ارتفاعات، بهتدريج از رطوبت هوا كاسته شده و ويژگي اقاليم ييلاقي پديدار ميشود كه در تلفيق با دماي مساعد اين مناطق، شرايط بسيار مطلوبي از نقطه نظر احساس آسايش فراهم ميآورد. در مناطقي از استان كه تحت تاثير مستقيم رژيم رطوبتي درياي خزر قرار دارند، روند رطوبت نسبي طي ماههاي سال از آهنگ منظمي پيروي مينمايد.
بطورکلی میانگین رطوبت نسبی در استان گیلان حدود 80 % میباشد که این مقدار میتواند به حداکثر 96 % در مهرماه ( اکتبر ) و حداقل 55% در تیرماه ( ژوئیه ) برسد. رطوبت نسبی در استان گیلان در پاییز و زمستان به حداکثر میرسد و در تابستان و بهارکمتر میشود ، هرچند در تابستان به دلیل گرمای زیاد ، شرجی بودن هوا بیشتر احساس میشود.
رطوبت بسیار بالای استان علاوه بر اینکه در فصل گرم بر دمای محسوس و شرایط آسایش دمایی تاثیر نامطلوبی میگذارد، موجب استهلاک سریعتر ساختمانها و بسیاری از سیستمها میشود. سایر استانهای ساحلی کشور ( مازندران و گلستان) وضعیت رطوبتی و بارشی متعادلتری را نسبت به استان گیلان دارا میباشند.
نمودار 1-3 ميانگين رطوبت نسبي استان گيلان را به طور تقريبي نشان ميدهد.
نمودار 1-3. ميانگين رطوبت نسبي ماهانه در استان گيلان
1-2-3. بارندگي در استان :
تودههواها و سامانههاي بارانزاي غربي به ميزان قابلتوجهي در مناطق شمالي كشور نيز فعال بوده و مقدار زيادي از بارشهاي استان گيلان را پديد ميآورند اما منشاء مهم بارندگيهاي استان گيلان به سيستم جغرافيايي- اقليمي همجواري دريا وكوهستان مرتبط است كه از مكانيسم خاصي بهره ميبرد. در واقع تودههواهايي كه سطح درياي خزر را ميپيمايند، در حين عبور از آن از بخار آب دريا تغذيه شده و پس از برخورد با ارتفاعات البرز و صعود اوروگرافيك هوا بر دامنه هاي پرشيب آن، بارندگيهاي وسيعي را ايجاد مينمايند.
در اين فرايند ميزان جذب رطوبت از آب دريا به دو عامل مدت استقرار و يا طول مسير پيمايش توده هوا بر روي دريا و اختلاف دماي توده هوا و آب دريا بستگي دارد .
اين شرايط براي جريانات جوي ناشي از پرفشار سيبري كه از سمت شمال شرق و يا شمال از طولانيترين مسير ممكن به درياي خزر ميرسند و سطح آن را ميپيمايند، به بهترين وجه تامين ميشود. اختلاف دماي تودههواي وارده و آب درياي خزر نيز در مهرماه به حداكثر ميرسد كه اين امر به خوبي بارندگيهاي گيلان را در پاييز و به ويژه در مهر وآبان توجيه مينمايد.
در استان گيلان حداكثر بارندگيهاي ماهانه در شهرها و مناطق ساحلي و يا مجاور به ساحل نظير انزلي، رشت، لاهيجان، آستارا، پسيخان، پيلمبرا و .. بر ماههاي پاييز منطبق است ولي نقاط دور از تاثير رژيم اقليم خزري نظير رودبار و منجيل از رژيم بارندگي ديگري تبعيت ميكنند و حداكثر بارندگيهاي ماهانه آنها در زمستان است.
هسته بیشینه بارش در سواحل دریای خزر در بندر انزلی قرار دارد و از این نقطه به سمت شرق و غرب به تدریج از بارندگی کاسته خواهد شد. میانگین بارندگی در سطح استان حدود 1506 میلیمتر در سال است. در حاليکه میانگین بارندگی کل کشور 341 میلیمتر درسال میباشد. به تدریج که از استان گیلان به سمت مازندران و گلستان پیش رویم از مقدار و شدت بارش کاسته خواهد شد بطوریکه میانگین بارش سالانه در گرگان به 620 میلیمتر می رسد.
نمودار 1-4 نقشه همباران استان گيلان را به نمايش ميگذارد.
پربارانترین ماه در استان گیلان مهر ماه ( اکتبر ) با حدود 257 میلیمتر بارندگي است.علت بارش شدید پاییزه در این استان ، عبور توده هوای پرفشار و سرد سیبری از روی دریای خزر میباشد.این توده هوا در اثر عبور از روی دریای خزر ، مرطوب و ناپایدار شده و بارندگیهای شدیدی را بهخصوص در سواحل جنوب غربی این دریا سبب میگردد. عامل اصلی بارندگیهای پاییز و زمستان سواحل خزر نفوذ پرفشار شمال اروپاست که در منطقه گیلان توده هوای سیبری بهکمک آن میآید. در صورت الحاق این دو توده هوا وزش باد شدید و بارندگیهای فراوان خواهیم داشت و در فصل زمستان موجب بارش برف میگردد. در صد فصلی بارش در استان گیلان بدین قرار است :
بهار : 12% تابستان : 23% پاییز : 41% زمستان : 24 %
نمودار 1-5 درصد فصلي بارش استان گيلان را به نمايش ميگذارد.
کمبارانترین ماه در استان گيلان تیرماه میباشد اما بارندگی زیاد در شهریور ماه سبب شده است که میانگین بارش فصل تابستان نسبت به بهار بیشتر شده و در نتیجه بهار کمبارانترین فصل استان شناختهشود.
آنچه در بررسی بارندگی اهمیت فراوانی دارد ، حداکثرشدت بارش در طی یک شبانه روز میبا شد . در بررسی آمار بلند مدت بارندگی در بندر انزلی در تاريخ 17 سپتامبر ( 26 شهريور ) 1962 در یک شبانه روز 353 میلیمتر بارندگی گزارش شده است که از ميانگين بارندگي یک سال کل کشور نيز بیشتر است. همچنین در رشت در 11 اكتبر ( 19 مهر ) 1985 ، 170 میلیمتر بارندگی در یک شبانه روز گزارش شده است . این مقادیر بارش 24 ساعته در کل کشور بینظیر است.
نمودار 1-6 حداكثر بارش روزانه شهرهاي پرباران استان گيلان را نشان ميدهد.
تعداد روزهای بارانی از دیگر فراسنج های قابل بررسی میباشد. در استان گیلان به طور متوسط 135 روز در سال بارندگی داریم یعنی حدود 5/4 ماه از سال.
پراکندگی و تغییرپذیری بارش سالانه در استان بسیار زیاد است. به عنوان مثال یکی از کمبارانترین سالها در رشت سال 1971 میلادی با 958 میلیمتر بارندگی بوده است در حالیکه بلافاصله سال پس از آن یعنی1972 میلادی با بارش 1968 میلیمتر از پربارانترین سالها در تاریخ بارندگي رشت میباشد.
لازم به ذکر است که در سالهای اخیر به دلیل اثرات تغییر اقلیم ، علاوه بر دمای منطقه ، نوع و شدت و مدت بارندگی نیز تغییرات قابل ملاحظهای کردهاست.
نمودار 1-4 . نقشه همباران استان گيلان ( 2000-1976 ) (كمانگر،1382)
نمودار 1-5. درصد فصلي بارش در استان گيلان
نمودار 1-6. حداكثر بارش روزانه شهرهاي پرباران استان گيلان
1-2-4. بادهاي محلي در استان :
|
1-2-4- بادهاي محلي استان |
1-2-4-1- باد منجيل :
در ماههاي گرم سال با توجه به سردبودن نسبي آب درياي خزر، يك مركز پرفشار نسبي محلي بر روي دريا تشكيلميگردد. همچنين در اين ماهها بطور متناوب هر چند روز يكبار زبانه پرفشارآزورس به هنگام حركت دائمي خود به سوي شرق ، موجب افزايش فشار در سواحلدرياي خزر ميگردد و پرفشار محلي مذكور را تقويت مينمايد و چون در همينماهها كم فشار حرارتي مناطق جنوبي البرز و فلات ايران را در برگرفته است،بطورطبيعي حركت هوا از سمت منطقه پرفشار شمال البرز به سمت منطقه كمفشارجنوب آن خواهد بود. لذا در اين زمان حركت باد از سمت شمال بوده و از طريقكانالهاي ارتباطي بين كناره و فلات ايران نظير دره منجيل به سمت جنوبميوزد كه بادهاي تابستانه منجيل را به وجود ميآورد. در ماههاي سرد سالارتفاعات البرز و آذربايجان و ارتفاعات مركزي پوشيده از برف بوده و درنتيجه يك مركز پرفشار بر روي فلات ايران به وجود ميآيد در حاليكه دربخشهاي شمالي البرز و سواحل خزر به علت گرماي نسبي آب دريا يك مركز كمفشار بهوجود ميآيد و در نتيجه جريان هوا از جنوب البرز به سمت شمال آنبرقرار ميگردد، اما با توجه با اينكه پرفشارهاي سيبري و قطبي و آزور وكانادا غالبا نوار شمالي ايران را در فصول سرد سال تحت تاثير قرار ميدهند،لذا موجب تعديل گراديان فشار گرديده و در نتيجه شدت وزش باد جنوبي تقليلمييابد. به اين دليل در ماههاي سرد سال با وجود استقرار مركز پرفشار دربخشهاي جنوبي البرز و فلات ايران و وجود كمفشار برروي درياي خزر، تداوم وشدت وزش بادهاي جنوبي قابل توجه نبوده و برعكس در ماههاي گرم سال ، وزش .بادهاي شمالي به جنوب البرز بسيار قابل توجه ميباشد
1-2-4-2- گرم باد يا گرمش :
در تمام طول سال به علت واقع شدن مراكز پرفشار در مناطق سيبري و قطب شمال، جريانات هوا و باد سرد از سمت شمال به استان گيلان ميوزد، اما در فصول سرد سال گاهي به علت استقرار مركز كمفشار در سطح زمين در منطقه درياي سياه و يا شمال عراق و يا در شرق تركيه، جهت وزش باد تغيير نموده و به صورت غير متعارف از جنوب غربي به سوي گيلان جريان مييابد و پديده فون Foehn يا گرم باد گيلان را پديد ميآورد. اين بادهاي گرم و خشك از جنوب و جنوبغربي به منطقه گيلان ميوزند.
هنگامي كه در اين شرايط توده هوا از منطقه پرفشارتر جنوب البرز به سمت منطقه كمفشار شمال البرز جريان مييابد رطوبت خود را در همان سمت جنوبی البرز و هنگام صعود از کوه از دست داده و در نتیجه در قسمت شمالی البرز هنگام نزول به سمت جلگه ساحلی کاملا گرم و خشک میشود. به همين دليل دماي منطقه افزايش فوقالعادهاي يافته و رطوبت آن به شدت كاهش مييابد و احتمال وقوع آتشسوزي جنگل بالا ميرود. همچنين به دليل ذوب برف مناطق كوهستاني احتمال سيل نيز وجود خواهد داشت.
گرافهاي مربوط به دما در ايستگاه هواشناسي رشت گوياي آن استكه دما به هنگام ظهور گرم باد تا ميزان 21 درجه سانتيگراد در مدت كمتر از 3 ساعت افزايش نشان داده و در همين مدت زماني 3 ساعته نيز به ميزان 21 درجه سانتيگراد به هنگام فروكش كردن گرمباد، افت دما وجود داشته است. به هنگام ظهور گرم باد، وجود يك جت استريم و همزمان با آن شكست تروپوپاز در منطقه قابل استدلال است. تشكيل يك مركز كمفشار در منطقه درياي سياه و مديترانه در گزارشات پيشبيني همزمان با گرمباد مشهود خواهدبود كه به موازات آن مركز پرفشار بر روي درياي خزر قرار خواهد داشت.
گاهي اوقات وجود اين باد گرم جنوبي فقط در ايستگاه تحقيقات هواشناسي كشاورزي رشت با سرعتي حدود 15 متر بر ثانيه ثبت ميشود درحاليكه همزمان در فرودگاه رشت با چند كيلومتر فاصله از ايستگاه قبلي باد آرام و در بندر انزلي باد شمالي گزارش شدهاست.
1-2-4-3- گيلوا :
جهت اين باد شرقي بوده و زمان وزش آن بيشتر در عصر روزهاي آفتابي در بهار و تابستان است. اين باد خنك و مرطوب بوده و وزش آن موجب لطافت هوا ميگردد.
1-2-4-4- سرتوك :
جهت معمول وزش باد سرتوك شمالشرقي است كه در فصل زمستان همراه با طوفان به مدت چند روز ميوزد و بادي سرد و مرطوب است كه پس از فروكش آن، صيد ماهي فراوان ميشود.
1-2-4-5- باد خزري :
باد خزري داراي جهت شمال غربي است كه در فصل سرد ميوزد و مدت وزش آن چند روز ميباشد. اين باد سرد و مرطوب است و موجب طوفاني شدن دريا و در نتيجه افزايش صيد ماهي ميشود.
1-2-4-6- دشت وا :
جهت وزش اين باد سرد و مرطوب شمال غربي است و زمان وزش آن بيشتر در عصر فصول بهار، تابستان و پاييز ميباشد و مدت وزش آن چند روز است.
1-2-4-7- كنار وا ( كنار گيلوا ):
جهت وزش اين باد جنوبي يا جنوبشرقي است و موجب آرامش دريا و كاهش ارتفاع موج ميشود. اين باد به مدت چند ساعت ميوزد و خشك و خنك است.
1-2-4-8- سياه وا :
جهت وزش اين باد شمال غربي و فصل وزش آن پاييز و زمستان است و مدت وزش آن چند ساعت ميباشد. اين باد خنك و مرطوب بوده و با وزش آن رنگ دريا سياه ميشود.
نقش ارتفاعات در اقليم استان گيلان
رشتهكوههاي البرز به صورت يك سد كوهستاني در امتداد سواحل درياي خزر و با فاصله بسياركمي از آن قرار دارد. ارتفاع اين سدكوهستاني در اكثر نقاط بيش از 1800 متر است.در نتيجه از حركت جريانهاي هوا بهويژه در جهات شمالي و جنوبي جلوگيري كرده و سبب صعود اجباري آنها ميشود كه اين امر در نهايت بارندگيهاي كوهستاني را باعث ميگردد.
مقدار بارش در كل منطقه البرز و در دامنه شمالي با ارتفاع رابطه معكوس دارد . ولي در دامنه جنوبي ضريب همبستگي بارش و ارتفاع در تمام طول سال مثبت است. يعني در اين دامنه با افزايش ارتفاع مقدار بارندگي افزايش مييابد. در كل منطقه البرز و در هر دو دامنه شمالي و جنوبي آن با افزايش فاصله از ساحل مقدار بارش كاهش مييابد. نتيجه اينكه :
1. نقش ارتفاع در ميزان بارش دامنه شمالي البرز منفي ولي در دامنه جنوبي مثبت است.
2. بارش فصل بهار در هر دو دامنه البرز همبستگي مثبت با ارتفاع دارد.
3. نقش فاصله ازساحل درياي خزر در دامنه جنوبي موثر تر از دامنه شمالي است.
4. ارتفاع در بارش دوره گرم دامنه شمالي البرز نقش مهمي ندارد.
5. افزايش ارتفاع سبب افزايش ضريب تغييرپذيري بارش در دامنه جنوبي و كاهش در دامنه شمالي ميشود.
در دامنه شمالي البرز بيشتر سيستمهاي بارانزا رطوبت خود را از درياي خزر دريافت ميكنند. از طرف ديگر بيشتر سيستمهاي فشار به صورت پرفشار هستند كه سبب ميشوند هواي سرد در روي دريا جهت شمالي يا شمال شرقي پيداكند. اين بادها ضمن عبور از روي دريا ناپايدار و مرطوب شده و هنگام رسيدن به ساحل باران ايجاد كرده و رطوبت كمتري را به طرف كوهها حمل ميكنند. اما در دامنه جنوبي بيشتر اوقات سيكلونهاي مديترانه و يا موجهاي غربي درياي مديترانه رطوبت را با خود حمل ميكنند . اين هواي مرطوب در ارتفاعات متراكمتر ميشود و در نتيجه بارندگي زياد توليد ميكند.
در فصل بهار درياي خزر خنكترين زمان سال را دارد و اتمسفر نيز سرد است. بادهاي غربي كمتر و ضعيفتر شدهاند به گونهاي كه سيكلونهاي كمتري وارد ايران ميشود اما به سبب تابش نسبتا عمودي آفتاب دامنههاي مرتفع ، اختلاف حرارتي شديدي بين دامنه و اتمسفر مجاور بهوجود ميآيد كه سبب صعود هوا و ايجاد بارش ميشود.
اگرچه در دامنه شمالي هم به تناسب دور شدن از دريا از مقدار بارش كاسته ميشود ولي اين رابطه در دامنه جنوبي بهتر به چشم ميخورد . وجود كوههاي البرز سبب شده است كه اگر هواي مرطوب درياي خزر به طرف جنوب بيايد به قسمتهاي جنوبيتر رطوبت كمتري برسد. اين مسئله از تفاوت شديد بارش نقاط مرتفع و پست دامنه جنوبي نيز معلوم ميشود . بنابر اين كوههاي البرز مانع بزرگي در مقابل ورود بخار آب درياي خزر به داخل ايران است.
سد كوهستاني البرز در بارش دوره گرم سواحل شمالي نقشي ندارد. زيرا در اينجا بارش تابستانه توسط همرفت محلي و با استفاده از رطوبت نسيم دريا ميبارد چون نسيم دريا نميتواند دركوههاي البرز نفوذ كند بارندگي تابستانه در ارتفاعات كمتر از جلگههاي ساحلي است.
در مجموع كوههاي البرز سبب شدهاند كه در دامنه شمالي بارندگي با ارتفاع كاهش يابد و در دامنه جنوبي هم با افزايش ارتفاع بر مقدار بارش افزوده شود. از طرف ديگر مانند سدي كوهستاني از ورود بخار آب درياي خزر به داخل ايران جلوگيري ميكنند.
توده هواهايي كه درياي خزر را طي ميكنند در حين پيمايش آن از بخار آب دريا بهرهمند شده و پس از برخورد با ارتفاعات البرز بارندگيهاي فراواني را در دامنههاي پرشيب آن ايجاد ميكنند.
كوهستانها معمولا به دو طريق بر آب و هواي ايران تاثير ميگذارند. نخست به صورت نقش مهمي كه به عنوان ديوارههاي بزرگ اقليمي توسط دو رشته جبال زاگرس غربي و البرز در مقابل توده هواهاي بارانزا و در ريزشهاي جوي غرب و شمال كشور ايفا مينمايند و طريق ديگر به صورت اثر متعارفي است كه با افزايش ارتفاع ، از دماي هوا كاسته شده و بر ميزان بارندگي افزوده ميگردد. در مناطق ساحلي شمال ايران قانون افزايش بارندگي به ازاء افزايش ارتفاع مصداق نداشته و در واقع با دور شدن از سواحل خزر و صعود به ارتفاعات از مقدار ريزشهاي جوي كاسته ميشود و اين امر تا حدود ارتفاع 1500 تا 2000 متر تداوم يافته وپس از آن مجددا با افزايش ارتفاع بر مقدار بارندگيها افزوده ميشود.
استان گيلان داراي ارتفاعات بسياري است كه به دو رشته ارتفاعات غربي و شرقي تقسيم ميشوند. ارتفاعات غربي شامل ارتفاعات تالش ، ماسوله و پشتهكوه است كه از دره رودخانه آستارا تا تنگه منجيل گسترش دارد. دامنههاي شرقي اين ارتفاعات با شيب تندي به درياي خزر و قسمتي از جلگه گيلان مشرف بوده و پوشيده از جنگل است و دامنههاي غربي آن داراي شيب ملايمي است. از قلههاي مهم اين ارتفاعات ميتوان از بكروداغ با ارتفاع 3300 و ماسوله داغ با ارتفاع 3050 متر نام برد.
رشتهكوههاي شرقي استان گيلان از دره سفيدرود به طرف شرق تا ارتفاعات مازندران كشيده شدهاند و شامل ارتفاعات ديلمان ، لاهيجان ، عمارلو و خزران ميباشد. شيب تند اين ارتفاعات به طرف درياي خزر و شيب كم آن به طرف دره شاهرود در استان گيلان است واز قله هاي مهم اين ناحيه ميتوان از درفك( دلفك)، تالشكوه و خشتچال نام برد.
اقليم شهرستانهای استان گیلان
آستارا
بندر آستارا،شمالي ترين شهر گيلان در مرز جمهوري آذربايجان است.اين شهر از آباديهاي تاريخي گيلان به شمار مي رود، كه در گذشته به اصطراب معروف بوده و بدليل استفاده بسيار سفال در ساخت و ساز بناهاي مسكوني و تجاري به شهر بام هاي سفالين معروف است.
با توجه به موقعيت جغرافيايي و ارتفاع از سطح دريا و نزديكي به كوهستانهاي گردنه حيران و اقليم كوهستان از طرف ديگر ،آب و هواي مرطوب و معتدل آن اندكي خنك تر از مناطق پست جلگه اي ديگر استان گيلان است.
رشت
اين شهر به عنوان مركز استان ،در جلگه مركزي گيلان وافع شده است. شهر رشت در وسيع ترين بخش دلتاي رودخانه سفيد رود با ارتفاع متوسط 8 متر از سطح درياهاي آزاد و فاصله 330 كيلومتري شمال باختري تهران و انتهاي راه اصلي درجه يك قزوين به بندر انزلي قرار دارد.اقليم اين شهر معتدل خزري است و داراي تابستان گرم و مرطوب و زمستانهاي معتدل است.
ماسال
اين شهر با موقعيت جلگه اي در فاصله 50 كيلومتري شمال غرب شهر رشت و در 20 كيلومتري غرب فومن و صومعه سرا واقع شده است.اقليم معتدل و مرطوب ان به جهت واقع شدن در نزديكي كوهستانهاي تالش از يك سو و دراي خزر از سوي ديگر از هر دو عامل جغرافيايي مذكور متاثر مي باشد.
صومعه سرا
نام صومعه سرا به قولي بر گرفته از نام عارف قرن چهارم و پنجم هجري قمري (شيخ عبدالله صمعي)است و به قولي ديگر وجود صومعه هايي كه در اين شهر بوده ،علت اصلي اين نام گذاري بوده ، اين شهر با موقعيت جلگه اي ،يكي از شهرهاي تازه تاسيس يافته استان گيلان است كه در گذشته يكي از روستاهاي كسماء به شمار مي رفت و نسبت به آباديهاي اطراف خود از اهميت كمتري بر خوردار بود .
فومن
اين شهر با موقعيت جلگه اي در ميان مزارع و باغها اطراف خود محصور است. فومن تا حدود980 هجري قمري ،قبل از انتقال مركزيت ايالت بيه پس توسط جمشيد سلطان به رشت ،حاكم نشين اين قسمت از گيلان بوده است.
تالش
شهرستان تالش با وسعتی معادل 872 کیلومتر مربع در ساحل دریای خزر و در انتهای غربی گیلان واقع شده است.این شهرستان از شمال به آستارا، از شرق به دریای خزر،ازغرب به خلخال و اردبیل و از جنوب به شهرستان رضوانشهر محدود می شود.
قسمتی از این شهرستان کوهستانی استو در امتداد کوههای مرتفع تالش در جهت شمالی – جنوبی کشیده شده وقسمتی دیگر،جلگه است که به صورت نوار باریکی بین کوهستان و دریای خزر واقع شده است.
شفت
این شهر دارای موقعیت جلگه ای ودرفاصله 30 کیلومتری جنوب غربی رشت و 5 کیلومتری جنوب شهر فومن واقع شده که با توجه به نزدیکی کوهستانهای تالش دارای اقلیم معتدل کوهپایه ای است ود رودخانه سیامزگی از کنار آن عبور نموده ، چشم انداز طبیعی بسیار زیبایی پدید می آورد.
لاهيجان
لاهيجان از زيباترين شهرهاي گيلان و از جمله ايران مي باشد.موقعيت جغرافيايي اين شهر در ناحيه كوهپايه اي،كه تپه ماهورهايي آن را به بوته هاي هميشه سبز چاي در رديف كاريهاي منظم هندسي پوشانده است،همراه با معماري بسيار زيبا و خانه هاي ويلايي با سقفها و رنگ آميزي متنوع،جلوه زيبايي به شهر بخشيده است.به عبارت ديگر در لاهيجان زيبايي هاي طبيعت و شهر سازي يكديگر را تكميل كرده اند.اين شهر سرزميني هموار و جلگه اي است كه حاصل رسو بات به جا مانده از رودهاي گيلان مي باشد. آب و هواي آن در بخش جلگه اي معتدل مرطوب و در قسمت كوهستاني سردسير و خوش آب و هوا است.
آستانه
اين شهر با موقعيت جلگه اي به عنوان مركز شهرستان آستانه اشرفيه در فاصله 30 كيلومتري شهر رشت و 8كيلومتري لاهيجان واقع شده است .
لنگرود
اين شهر با موقعيت جلگه اي، در مختصات جغرافيايي 60 كيلومتري شر رشت و ارتفاع 5 متري شهر لنگرود در 12 كيلومتري شمال شرقش لاهيجان و 10 كيلومتري شمال غرب رودسر ،در دشتي باز و وسيع واقع شده است
رودسر
اين شهر با موقعيت جلگه اي در 13 كيلومتري لنگرود و 43 كيلومتري آب گرم سخت سر(رامسر) قرار دارد و شامل دو محله رودسر و سريل است.رودسر،شرقي ترين شهر مهم گيلان است كه از شمال و شمال خاوري به درياي خزر و از جنوب به خط الراس ارتفاعات البرز منتهي مي شود
بندر انزلي
اين شهر قديمي و زيبا ،به عنوان مهمترين بندر شمالي ايران در حاشيه جنوب غرب دريايي خزر و در فاصله 40 كيلومتري شهر رشت واقع و از دو قسمت غازيان و انزلي تشكيل شده است كه در گذشته به وسيله پلي متحرك از يكديگر جدا مي شده اند.
سیاهکل
این شهر با موقعیت جلگه ای در فاصله 15 کیلومتری شهر لاهیجان واقع شده ورودخانه کوچکی به نام شمرود از وسط آن عبور مینماید که زیبایی خاصی به این شهر بخشیده است.با توجه به موقعیت جغرافیایی دارای آب وهوای معتدل ومرطوب است که آب وهوای خنک ترقسمت کوهپایه ای ،آن راتحت تاثیر قرار می دهد.
رضوانشهر
این شهرباموقعیت جلگه ای درساحل جنوب غربی دریای خزر و 63 کیلومتری شهر رشت واقع شده است ورودخانه شفارود از شمال شرقی آن وارد دریای خزر می شود.اقلیم آن معتدل مرطوب خزری است که از مناطق کوهپایه ای تالش اندکی خنک تر است.
املش
شهر تاریخی املش در فاصله 75 کیلومتری رشت در منطقه ای کوهپاییهای واقع شده است.رودخانه شلمان رود این شهر را به دو قسمت تقسیم می نماید وبا توجه به راکد بودن آب این رودخانه در گذشته به آبلش معروف بوده که به تدریج به املش تغییر یافته است.
رودبار
این شهر از شهرهای کوهپایهای گیلان است و بر دامنه کوههای البرز وتالش ، درکنار ه رودخانه سفید رود و در امتداد باغهای انبوه زیتون قرار دارد. آب و هوای این شهر که در جنوب استان گیلان واقع شده از نوع آب و هوای مدیترانه ای است که دارای زمستانهای معتدل و اندکی مرطوب و تابستانهای گرم و خشک می باشد.
منصورغفارزاده